Uzaktan sınav yazılımında kamera zorunluluğu ve ölçülülük

Uzaktan sınav yazılımı geliştiren bir ekip için bu soru teknik bir tercih gibi görünüyor. Kamera açılsın mı, kayıt tutulsun mu. Aslında ürünün hangi veriyi işleyeceğini belirleyen bir tasarım kararı ve sonradan değiştirmesi pahalı.

Bir öğrenci uzaktan sınavda kamera açmayı reddediyor ve gerekçe olarak evini kaydettirmek istemediğini söylüyor. Kurum, sınav bütünlüğünün sağlanması gerektiğini belirtiyor. Bu noktada iki meşru menfaat karşı karşıya geliyor ve mesele, hangisinin haklı olduğu değil, kurumun seçtiği yöntemin gerçekten gerekli olup olmadığı.

Bu soru eğitim teknolojisi projelerinde sürekli karşıma çıkıyor ve genellikle yanlış çerçevede tartışılıyor. Tartışma "kamera açılsın mı açılmasın mı" ikilemi hâline geliyor, oysa hukuken sorulması gereken soru daha dar. Aynı amaca daha az veri işleyerek ulaşılabiliyor mu?

Ölçülülük neyi soruyor

6698 sayılı Kanun'un 4. maddesi, kişisel verinin işlendikleri amaçla bağlantılı, sınırlı ve ölçülü olmasını arıyor. Bu ilke soyut bir temenni değil, somut bir eleme aracı.

Sınav bütünlüğü meşru bir amaç, bunda tartışma yok. Fakat bu amaç, aday hakkında toplanabilecek her veriyi meşru kılmıyor. Sürekli video kaydı, ekran görüntüsü toplama, klavye ve fare hareketlerinin izlenmesi, cihaz üzerinde geniş yetki isteyen bir istemci kurulması. Bunların her biri ayrı ayrı değerlendirilmeli ve her biri için şu sorulmalı. Bu olmadan sınav bütünlüğü sağlanamaz mı?

Çoğu durumda sağlanabiliyor. Soru havuzunun rastgeleleştirilmesi, süre sınırı, soru sırasının karıştırılması, açık uçlu soru ağırlığının artırılması ve sonradan yapılan istatistiksel anomali analizi, kayıt almadan da ciddi bir bütünlük düzeyi sağlıyor. Bu araçlar denenmeden doğrudan kamera kaydına geçilmesi, ölçülülük bakımından savunması zor bir tercih.

Rıza burada neden işe yaramıyor

Kurumların ilk refleksi öğrenciden rıza almak oluyor. Sınav başlamadan bir onay kutusu çıkıyor ve öğrenci onaylamadan sınava giremiyor.

Bu kurgunun sorunu şu. Rızanın geçerli olabilmesi için özgür iradeyle verilmiş olması gerekiyor. Onaylamadığında sınava giremeyen bir öğrencinin verdiği onayın özgür iradeye dayandığını savunmak güç. Üstelik karşı tarafta notu veren, devamsızlığı işleyen ve mezuniyet kararını etkileyen kurum var. Bu güç dengesizliği rızayı baştan sakatlıyor.

Buradan çıkan pratik sonuç şu. Öğrenci verisinde rızaya dayanmak, kuruma güvenlik hissi veriyor ama hukuki koruma sağlamıyor. Kurumun yapması gereken, işlemenin başka bir hukuki sebebe dayanıp dayanmadığını değerlendirmek ve dayanmıyorsa o işlemeden vazgeçmek.

Çocuk söz konusu olduğunda

Zorunlu eğitim çağındaki öğrenciler bakımından tablo daha da hassas. Burada rıza ehliyeti, velinin rolü ve çocuğun üstün yararı ayrı ayrı değerlendirilmesi gereken başlıklar.

Bir eğitim platformu tasarlanırken kullanıcının yaşına göre farklı akış kurulması gerekiyor. Aynı arayüzü hem on yaşındaki bir öğrenciye hem yirmi beş yaşındaki bir yüksek lisans öğrencisine sunmak, sadece kullanılabilirlik açısından değil hukuken de sorunlu. Veri modelinde yaş grubunu taşıyan bir alan ve o alana bağlı farklı işleme kuralları, bu ayrımın teknik karşılığı.

Öğrenme kaydı neyi kanıtlıyor

Eğitim teknolojisinin daha az konuşulan tarafı, ürettiği kaydın sonradan ne işe yaradığı.

Bir öğrenci notuna itiraz ettiğinde kurumun elinde ne var? Bilet kapatır gibi "sınav tamamlandı" kaydı mı, yoksa hangi soruya ne cevap verildiğini, hangi ölçüte göre puanlandığını ve kimin değerlendirdiğini gösteren bir zincir mi?

İkincisi varsa itiraz on dakikada sonuçlanır. Yoksa itiraz, kurumun kendi kaydına güvenmesini isteyen bir savunmaya dönüşür ve bu savunma zayıftır. Bu yüzden ölçme sistemi tasarlanırken şu sıra izlenmeli. Önce öğrenme çıktısı yazılır. Sonra geçme ölçütü o çıktıya bağlanır. Soru ölçüte göre üretilir. Değerlendirme kaydı tutulur. İtiraz yolu ve inceleme usulü önceden tanımlanır.

Bu zincir kurulduğunda başarı belgesi, arkasında gösterilebilir bir dayanağa sahip olur. Kurulmadığında belge, kurumun iyi niyetine dayanan bir beyandan ibaret kalır.

Kurumlara önerim

Gözetim yazılımı satın almadan önce, bütünlük sorununun ne kadarının sınav tasarımıyla çözülebileceğini ölçün. Çoğu kurumda bu ölçüm hiç yapılmıyor ve doğrudan en müdahaleci çözüme geçiliyor.

Ölçüm yapıldıktan sonra hâlâ gözetime ihtiyaç varsa, toplanan her veri kalemi için ayrı gerekçe yazın. "Sistem bunu topluyor" bir gerekçe değil. Gerekçesi yazılamayan kalem, sistemden çıkarılmalı. Bu, tedarikçiyle yapılacak sözleşmenin de konusu olmalı, çünkü çoğu hazır ürün ihtiyacınızdan fazlasını topluyor ve varsayılan ayarlarla geliyor.